ऋषिपञ्चमी व्रत

ऋषिपञ्चमी व्रत: सप्तऋषिप्रति श्रद्धा र आत्मशुद्धिको पावन पर्व

भदौ शुक्ल पञ्चमी का दिन मनाइने ऋषिपञ्चमी व्रत हिन्दू धर्ममा अत्यन्तै पवित्र र अर्थपूर्ण पर्व मानिन्छ। यस दिन विशेष रूपमा सप्तऋषिहरू लाई स्मरण गर्दै श्रद्धा, भक्ति र आत्मशुद्धिको भाव प्रकट गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार, यस व्रतले अज्ञानतावश भएका त्रुटिहरूबाट मुक्ति दिलाउने विश्वास गरिन्छ।

“भदौ शुक्ल पञ्चमी सप्तऋषिभ्यो नम:” भन्ने मन्त्रका साथ ऋषिहरूलाई साष्टाङ्ग दण्डवत् प्रणाम गरिन्छ। यसरी, यो व्रत केवल कर्मकाण्ड मात्र नभई आत्मचिन्तन र अनुशासनको अभ्यास पनि हो।

ऋषिपञ्चमीको आध्यात्मिक महत्व

ऋषिपञ्चमीको दिन ऋषिहरूले देखाएको सत्य, तपस्या र ज्ञानको मार्गलाई स्मरण गरिन्छ। वास्तवमा, ऋषिहरू समाजका नैतिक मार्गदर्शक थिए, जसले वेद, उपनिषद् र शास्त्रमार्फत मानव जीवनलाई दिशा दिए। त्यसैले, यो व्रतले आध्यात्मिक चेतना, शुद्ध आचरण र मनको शान्ति प्राप्त गर्न प्रेरणा दिन्छ।

ऋषिहरूका सात प्रकार

शास्त्रहरूमा ऋषिहरूलाई उनीहरूको ज्ञान, तपस्या र भूमिकाका आधारमा विभिन्न वर्गमा विभाजन गरिएको छ।

१. ब्रह्मर्षि

ब्रह्म अर्थात् ईश्वरलाई जान्ने ऋषिहरूलाई ब्रह्मर्षि भनिन्छ। दधीचि, भारद्वाज, भृगु र वसिष्ठ यस श्रेणीमा पर्दछन्।

२. देवर्षि

देवतासँग सम्बन्ध राख्ने ऋषिहरू देवर्षि कहलिन्छन्। नारद र कण्व प्रमुख उदाहरण हुन्।

३. महर्षि

महान तपस्वी र सन्तस्वरूप ऋषिहरू महर्षि मानिन्छन्। अगस्त्य, वाल्मीकि र वेदव्यास यस वर्गमा पर्दछन्।

४. परमर्षि

सर्वश्रेष्ठ ऋषि भनेर चिनिने परमर्षि भेललाई मानिन्छ।

५. काण्डर्षि

वेदका शाखा, काण्ड वा विद्या व्याख्या गर्न सक्ने ऋषि काण्डर्षि हुन्। जैमिनि यसका उदाहरण हुन्।

६. श्रुतर्षि

श्रुति र स्मृति शास्त्रमा पारंगत ऋषिहरू श्रुतर्षि कहलिन्छन्। सुश्रुत यस श्रेणीमा पर्दछन्।

७. राजर्षि

राजा भएर पनि ऋषिको स्तरमा पुगेका व्यक्तिहरू राजर्षि हुन्। विश्वामित्र, राजा जनक र ऋतुपर्ण यसका उदाहरण हुन्।

सप्तऋषिहरूको परिचय

ऋषिपञ्चमीमा विशेष रूपमा सप्तऋषि वशिष्ठ, कश्यप, अत्रि, जमदग्नि, गौतम, विश्वामित्र र भारद्वाजको पूजा गरिन्छ।
शास्त्रीय श्लोकमा भनिएको छ:

वशिष्ठकाश्यपोऽत्रिर्जमदग्निस्स गौतमः।
विश्वामित्रभारद्वाजौ सप्त सप्तर्षयो भवन्॥

आधुनिक सन्दर्भमा ऋषिपञ्चमी

आजको व्यस्त जीवनमा पनि ऋषिपञ्चमीले आत्मअनुशासन, प्रकृतिप्रति सम्मान र नैतिक जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्छ। यही मूल्यहरू Global Spiritual Community ले पनि प्रवर्द्धन गर्छ, जहाँ अध्यात्म, शान्ति र सजगताको अभ्यासलाई जीवनशैलीसँग जोडिन्छ।

अन्ततः, ऋषिपञ्चमी व्रत केवल धार्मिक परम्परा मात्र होइन। यो ऋषिहरूको ज्ञानप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने, आत्मशुद्धिको संकल्प लिने र जीवनलाई सन्तुलित तथा सचेत बनाउने पावन अवसर हो।